Posts

Showing posts from 2018

Déshumanisation des migrants? Sur la pensée unique fondée sur l’émotion plutôt que la raison

Lors de la parution en 1931 d’un pamphlet intitulé "100 auteurs contre Einstein", le célèbre physicien a rétorqué: "Pourquoi cent ? Si je m’étais réellement trompé, un seul auteur aurait suffi !" Le nombre de signataires n’est pas nécessairement proportionnel à la qualité des arguments. C'est ce que je pense de la pétition lancée par plus de 1100 universitaires et intitulée "Nous réclamons le droit à l’humanité". Le discours social actuel, y lisons-nous, "déshumanise" les migrants. La raison ? Non seulement ils sont présentés comme les éléments de "flux de réfugiés" et de "vagues migratoires", mais certains les affublent même d’un prix. En réalité, des métaphores comme "vagues" et "flux" sont tout à fait communes pour décrire les grands groupes d’individus. Il suffit de googler "flux touristique" pour trouver des dizaines de milliers de résultats, par exemple dans ce gros titre du Standaard …

Is het einde van de democratie nabij? Hoed u voor 'apocaholici'

Image
Ineens horen we niets anders: onze democratie is in gevaar, de economie stevent af op een nieuwe recessie en WO III loert om de hoek. Is dat doemdenken terecht? "Pessimisme over het einde van de liberale democratie is niet alleen van de realiteit losgezongen, maar ook schadelijk", zegt filosoof Maarten Boudry.
Als we sommige Europese diplomaten mogen geloven, zijn er door de scheuren in ­vertrouwde partnerschappen parallellen met 1914. In het worstcasescenario ‘dreigt WO III’, klonk het in De Standaard. Wat vindt u van die stelling?
Maarten Boudry: “Niets is ooit helemaal uitgesloten, maar er is geen enkel – of ook maar enigszins plausibel – scenario waarin de VS en Europa ten oorlog zouden trekken, of Europese lidstaten onderling. In 1914 was er veel animo om oorlog te voeren, zowel bij intellectuelen als bij het gewone volk. Oorlog werd als manhaftig, viriel en moreel zuiverend gezien. Een antwoord op de moderne decadentie en consumentisme. WO I kwam ook niet uit de lucht ge…

'Onbehagen' op De Snijtafel

Image
De Nederlandse essayist Bas Heijne is zijn vooruitgangsgeloof kwijtgespeeld. Daar maakte hij de vierdelige docureeks 'Onbehagen' over voor VPRO, op basis van zijn gelijknamige boekje. Volgens Heijne leven we in een tijd van groeiend onbehagen: de breuklijnen in onze samenleving worden steeds groter, de wereld van vertrouwen en optimisme is verdwenen, en de verlichtingswaarden staan steeds meer onder druk. Is het allemaal nog wel de moeite waard om voor die idealen te vechten, zo vraagt hij zich letterlijk af, of moeten we ze op de schroothoop van de geschiedenis dumpen? In deze aflevering van videopodcast De Snijtafel (zie onder) was ik te gast om de eerste aflevering van de docu te fileren, samen met Kasper Jansen. De openingszin van Heijne is veelzeggend: "MIJN gevoel van onbehagen". De documentaire lijkt over de toestand van de wereld te gaan, maar in werkelijkheid gaat ze vooral over de gemoedstoestand van Bas Heijne zelf, die zijn eigen recente mismoedigheid op …

Worden migranten echt 'ontmenselijkt'?

Image
Toen in 1931 een pamflet verscheen met de titel '100 Auteurs tegen Einstein', liet de beroemde fysicus zich ontvallen: “Waarom 100? Als ik verkeerd was, had één auteur volstaan!” Dat het aantal ondertekenaars van een tekst niet noodzakelijk in verhouding staat tot de kwaliteit van de argumenten, toonden onlangs meer dan 1.100 academici, in een open brief getiteld 'Recht op menselijkheid gevraagd'.
In het huidige maatschappelijke discours, zo lezen we daarin, worden migranten 'ontmenselijkt'. De reden? Ze worden voorgesteld als onderdeel van 'vluchtelingenstromen' en 'migratiegolven', en sommigen willen zelfs 'een prijs op hen plakken'. In werkelijkheid zijn metaforen als 'golf' en 'stroom' perfect gangbaar om de beweging van grote groepen individuen te beschrijven. Wie pakweg googelt op 'stroom toeristen', krijgt tienduizenden zoekresultaten, zoals in deze kop van De Standaard: "Amsterdam wil stroom toeristen…

Dying for your group, or for your ideas? On the power of belief

ABSTRACT: Whitehouse’s theory offers one plausible pathway towards extreme self-sacrifice, but it fails to explain sacrificial acts that are inspired by heartfelt ideological beliefs, including jihadi terrorism and mass suicide in cults. If he wants to offer a “single overarching theory” of self-sacrifice, he will need to take seriously the power of belief.

Good scientific theories have to make risky predictions. In his target article, Harvey Whitehouse shows an admirable willingness to ‘sacrifice’ his theory on the altar of empirical evidence, helpfully laying out two ways in which it can be falsified. I will argue for what he calls the “somewhat less disastrous” scenario: a reduction in explanatory scope. His theory of “identity fusion” offers one plausible pathway towards extreme self-sacrifice, but it fails to account for the most important case on which he brings his theory to bear, namely jihadi suicide terrorism.
According to Whitehouse, extreme self-sacrifice is motivated by “i…

Over de waarheidsgevoeligheidseis en The Matrix: een verduidelijking

Image
In het examen filosofie van het Nederlandse vwo (middelbaar onderwijs) zit een vraag over de hypothese van Elon Musk dat u en ik naar alle waarschijnlijkheid in een computersimulatie leven. Daarbij moeten leerlingen blijkbaar ook een vraag beantwoorden over mijn argument om die hypothese te verwerpen:

Musk heeft het over waarschijnlijkheden die de meesten van ons eerder onwaarschijnlijk zullen vinden. De Belgische filosoof Maarten Boudry vindt het bijvoorbeeld veel waarschijnlijker dat wij juist in de basiswerkelijkheid leven, aangezien een wereld als computersimulatie volgens hem vele malen ingewikkelder zou zijn dan de werkelijke wereld. De eenvoudigste verklaring voor onze ervaringen is volgens hem dat er gewoon e=en echte wereld aan ten grondslag ligt. Toch is het mogelijk dat Musk toevallig gelijk heeft, zoals het ook mogelijk is dat Boudry toevallig gelijk heeft en we ‘gewoon’ in de basiswerkelijkheid leven. Om te bepalen of een opvatting werkelijke kennis bevat, kan gebruik gem…

De puinhopen van het Marxisme

Karl Marx werd vandaag 200 jaar geleden geboren. Hoe relevant is hij nog? ‘Als Marx vandaag zou leven, dan zou hij eerst erkennen dat zijn voornaamste voorspellingen niet zijn uitgekomen’, zegt filosoof Maarten Boudry. Van Rusland in 1917 tot mei ’68 in Europa, van Mao in China tot Che Guevara in Cuba en Lumumba in Congo: zijn standaard­werken Het kapitaal en Communistisch manifest wakkerden revoluties aan. Tegelijk gebruikten autoritaire regimes zijn ­filosofie als excuus voor bloedige repressie. De ideologische erfenis van Karl Marx, op 5 mei 1818 geboren in Trier maar ook een tijdje woonachtig in Brussel (1845-1848), zorgt ook vandaag nog voor debat. Had de wereld er zonder Marx beter of slechter uitgezien? Maarten Boudry: “Marx had een enorme invloed op de geschiedenis, vooral negatief. Regimes die zich op zijn denksysteem beriepen, maakten ­tientallen miljoenen slachtoffers. Maar een wereld zonder Marx? Een tegen­feitelijke geschiedenis schrijven is lastig. Naast Marx waren er no…

Interview met Ali A. Rizvi: 'De Koran lezen is een uitstekend antidotum tegen geloof'

Image
Of hij niet vermoeid is na alle lezingen en interviews van de afgelopen dagen, vraag ik hem in de kantoren van zijn uitgever in Antwerpen, een uurtje voordat hij afreist naar Brussel om in De afspraak te zitten. "Weinig geslapen, ja. Maar dat is goed, want dan ben ik minder geremd." De ideale geestestoestand dus voor een openhartig en ongezouten interview. Je boek is getiteld De atheïstische moslim. Voor veel mensen ben je wellicht een wandelende contradictie. Leg eens uit. "In de moslimwereld zijn er talloze vrijdenkers, atheïsten en agnosten die niet openlijk kunnen spreken over hun overtuigingen. Dat zijn mensen die ongelovig zijn in gedachten, maar die zich moeten voordoen als moslim. Zij leven allemaal een tegenstrijdig bestaan. Dat is de contradictie in mijn titel." "Daarnaast is het een satire op het idee dat je altijd kersen kunt plukken in religieuze tradities. Ik heb een vriendin die zichzelf een ‘feministische moslim’ noemt. Wat wil dat zeggen, vroe…

Maakt vooruitgang gelukkig?

In ‘Alice in Wonderland’ neemt de Rode Koningin de heldin Alice op een bepaald moment bij de hand. Ze beginnen te rennen, terwijl de koningin roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice helemaal buiten adem is, komen ze tot stilstand en blazen ze even uit. Maar tot Alice’s verbazing, bevinden ze zich nog steeds op dezelfde plek. Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, wat had je verwacht? Dus legt Alice uit dat, waar zij vandaan komt, je elders belandt, als je hard blijft lopen in dezelfde richting. “‘Dat is nogal een traag land!”, zei de Koningin. “Want hier moet je zo hard lopen als je kunt, gewoon om op dezelfde plaats te blijven.” De laatste twee eeuwen heeft de mensheid een enorme vooruitgangsspurt meegemaakt. Nog nooit leefden we zo veilig, welvarend en gezond als vandaag. Maar zijn we ook ergens aanbeland, of bleven we maar ter plaatse trappelen? Levert al die luxe en welvaart ons iets op? Het is de vraag die op de lippen van elke cultuurpessimist bestorven ligt. De econoom Richard Easter…

Antwoord aan de 'pottenkijker'

Image
Joris Luyendijk, de 'pottenkijker' (lees: ombudsman) van De Standaard, liet dit weekend zijn licht schijnen over de berichtgeving van de krant over complotdenken, naar aanleiding van het debat tussen Coen Vermeeren en mij in Gent over 9/11. Luyendijk verwijt De Standaard dat ze geen wederhoor gaf aan complotdenker Coen Vermeeren, maar ironisch genoeg laat hij Vermeeren zijn hele laatste paragraaf met onzin vullen over mij en het debat, zonder mij zelfs te contacteren. Is dat bedoeld als een vorm van overcompensatie?

In werkelijkheid ging het artikel van De Standaard over de bloeiende academische literatuur over de psychologie van complottheorieën, niet de specifieke argumenten over 9/11. Het woord en wederwoord geldt dan tussen academici die verschillende opvattingen ontwikkelden over de wortels van complotdenken. En dat gebeurde ook. Binnen die literatuur woedt een debat over de vraag: geloven complotdenkers echt wat ze beweren te geloven? In mijn academische papers argument…

Foucault op het nachtkastje

In De Standaard schreef ik deze week samen met historicus Steije Hofhuis een kritiek op het postmodernisme, die veel reacties losweekte. Mijn collega-filosoof Ignaas Devisch omschrijft ons stuk als de “grootste clichés die je op elke doordeweekse blog kunt terugvinden”, en hij vergelijkt ons met Max, de paranoïde wiskundige uit de film Pi van Darren Aronofsky. Die laatdunkende toon staat helaas niet in verhouding tot de kwaliteit van zijn argumenten, die ik hier kort wil analyseren.
Devisch hekelt ons gebrek aan “grondige lectuur” van Derrida, maar zijn eigen weergave van de Franse deconstructivist blijft steken in platitudes die niets met Derrida te maken hebben. Dat woorden “altijd representaties van de feiten zijn, nooit de feiten zelf”, is niets meer dan een filosofisch truïsme. Derrida beweerde precies dat woorden enkel naar elkaar verwijzen en nooit naar de werkelijkheid, wat het hele idee ondergraaft dat woorden de wereld kunnen representeren.
Dat de mens over een “beperkt ken…

Hoe linkse denkers een monster baarden

It’s true’, zegt Donald Trump, wanneer de feiten hem bevallen. Maar wanneer ze even wat minder goed uitkomen, zoals rond klimaatverandering, of het aantal aanwezigen bij zijn inauguratie, worden de zaken relatief. Dan is de waarheid gewoon datgene waar Trump het hardst in gelooft. Zijn woordvoerder Kellyanne Conway lanceerde zelfs de term ‘alternatieve feiten’, en terecht schokte dat de wereld.
Bij iemand die een universitaire scholing heeft gelopen in de geesteswetenschappen, zullen die ‘alternatieve feiten’ misschien een belletje doen rinkelen. Waar hebben we dat nog gehoord? In academische kringen viert een soortgelijke vorm van relativisme al decennia hoogtij. Daar leren studenten dat ‘feiten’ onherleidbaar subjectief zijn, dat de ‘waarheid’ niet bestaat, dat er alleen interpretaties zijn en dat de ‘werkelijkheid’ een sociale constructie is.
Deze academische stroming staat bekend als ‘postmodernisme’. Nu is het probleem met die term, zoals Ignaas Devisch gisteren schreef (DS 20 …